Retorica van toen voor nu

Retorica in de oudheid

Het hogere onderwijs in de Oudheid wás retorica. De moderne massamedia ontbraken. Stillezen bestond niet. De schrijver of dichter las zijn werk voor anderen voor. Wie een brief kreeg, las die voor zichzelf hardop voor. Uiteindelijk was communicatie steeds én mondeling én direct. Wie als advocaat, aanklager of politicus anderen wilde overtuigen, moest helder, duidelijk en overtuigend kunnen spreken.

De beste opbouw van een betoog

De retorica heeft zich daarom beziggehouden met wat de beste opbouw van een betoog is (denk vanuit de centrale stelling die bewezen moet worden), met hoe je het beste onthouden kunt wat je voorbereid en opgeschreven hebt (om niet stuntelig van een blaadje af te lezen), met hoe je voor je gehoor prettig presenteert (niet met je armen zwaaien en niet geregeld één wenkbrauw hoog optrekken, want dat leidt maar af).

Goed in het gehoor liggende zinnen

Ook heeft zij zich daarom verdiept in hoe je zinnen maakt die goed lopen en goed in het gehoor liggen en daardoor gemakkelijk te onthouden zijn. Hiervoor heeft ze stijlmiddelen ontwikkeld. In elke, klassieke tekst komen er heel veel voor, want elke klassieke dichter en schrijver is in de retorica ondergedompeld geweest.

De stijlmiddelen in deze tekst

Hierboven heb ik een aantal stijlmiddelen gebruikt om - inderdaad - zinnen te maken, die goed lopen en goed in het gehoor liggen en daardoor aangenaam en gemakkelijker te onthouden zijn. Laten we er eens naar kijken. Ik volg de tekst:

• De alliteratie, de herhaling van de beginletter of beginklank van een woord, die een positief gevoel oproept en de tekst leesbaarder maakt: “men van mening” en “moderne massamedia”. Hierboven staat zelfs een alliteratie waarbij de beginletter “g” maar liefst vier keer herhaald is. Zie je haar?
• De parallellie, overeenkomstige elementen van twee zinnen of zinsdelen in dezelfde volgorde plaatsen, wat het geheugen ondersteunt: “De schrijver of dichter (a) las zijn werk (b) voor anderen (c) voor. Wie een brief kreeg (a), las die (b) voor zichzelf (c) hardop voor.”
• Het polysyndeton, het herhalen van verbindingswoorden, met zijn krachtig psychologische effect: “steeds én mondeling én direct”. En ook: “goed lopen en goed in het gehoor liggen en daardoor gemakkelijk te onthouden zijn”.
• Het trikolon, de opsomming bestaande uit drie delen, dat ons als het ware ingeboren is (twee is voor een vergelijking, vier is onevenwichtig, vijf is te veel): “als advocaat, aanklager of politicus” en “helder, duidelijk en overtuigend”.
• De ook door ons veel gebruikte metonymie, het ene (een abstract begrip) noemen, maar het andere (concrete personen) bedoelen, om de taaluiting korter, beeldender en expressiever te maken: “De retorica heeft zich beziggehouden met”.
• De metafoor, die wij ook veel gebruiken en waarbij de werkelijkheid met een beeld vergeleken wordt: “is in de retorica ondergedompeld geweest”.

Mijn voorkeur voor het asyndeton

Zelf heb ik een grote voorkeur voor het asyndeton, het weglaten van verbindingswoorden als “en”, “maar” en “want”, zowel tussen zinsdelen als tussen afzonderlijke zinnen. Lees de tekst hierboven er maar eens op na; dan kom je er vele tegen.

Als belangrijke, psychologische effecten van het asyndeton worden genoemd: Door de kale opeenstapeling van feiten zorgt het voor een gevoel van dynamiek, overweldiging en directe impact. Ook zou het zorgen voor zakelijkheid en een verhoogde focus op de inhoud, doordat het weglaten van franje de taaluiting krachtig en beslist maakt. Herken je dit in de tekst hierboven?

Welk stijlmiddel wordt jouw handelsmerk?

De klassieke stijlmiddelen zijn al jaren een terugkerend onderdeel van het eindexamenprogramma Griekse en Latijnse taal en cultuur. Ook jij kunt er je eigen spreek- en schrijfstijl mee ontwikkelen. Maak er gebruik van en je hebt er je leven lang plezier van!

Paul Van Hoef